De Joodse context van de Eucharistie

Gezegend zijt Gij, HEERE onze God, Koning van de wereld, Die brood voortbrengt uit de aarde.  Dit gebed is één van de bekendste gebeden uit het Jodendom. Het is eigenlijk een Joodse zegen die wordt uitgesproken voordat het brood gebroken en gegeten wordt. Het brood krijgt in de Joodse gebeden een eigen zegen uitgesproken omdat een maaltijd met brood als een echt volwaardige maaltijd wordt gezien. Na de maaltijd wordt traditioneel dan nog een dankgebed uitgesproken. 

Het uitspreken van de zegen voor het breken van het brood komen we ook meerdere malen tegen in het Nieuwe Testament. Zo lezen we in Johannes 6 bij de wonderlijke spijziging van vijfduizend mensen dat Jezus vijf gerstebroden neemt, dankt en ze uitdeelt aan de discipelen die ze uitdelen aan de mensen. We lezen uiteraard ook dat Jezus dankt voor het brood en het uitdeelt aan Zijn discipelen wanneer Hij met hen het Pascha houdt, het Avondmaal. Ook Paulus noemt het bij de instelling van het Avondmaal in zijn eerste brief aan de gemeente in Korinthe. In al deze gevallen noemt de Bijbel het Griekse woord waarvan ons woord 'eucharistie' is afgeleid. Voor protestanten is dat woord wat minder bekend of in ieder geval minder gebruikelijk. In het kerkelijk spraakgebruik gebruiken zij eerder het woord 'Avondmaal'. Toch doet het woord 'eucharistie' sterk denken aan een sacrament en ook het Avondmaal wordt in het protestantisme doorgaans als een sacrament gezien. Maar zagen de discipelen in Jezus' dagen het Avondmaal ook als een sacrament? Kent het Jodendom überhaupt een sacramentsleer? Ik denk van niet. 

In het Jodendom is het gebruikelijk dat het hoofd van het gezin, de man en vader, het brood neemt, de zegeningen uitspreekt en vervolgens het brood breekt en uitdeelt. Daarbij wordt strikt genomen niet het brood gezegend maar God gedankt Die het brood voortbrengt uit de aarde en aan Zijn volk schenkt. Dit is ook wat Jezus doet wanneer Hij met Zijn discipelen het Pascha houdt, de sedermaaltijd. Jezus verbindt daar het herdenken van de uittocht van het volk Israël uit Egypte met Zijn eigen dood als het Pesachlam dat voor eens en voor altijd geslacht wordt als het volkomen Zoenoffer voor al onze zonden. Door Zijn volmaakte offer worden wij bevrijd uit de geestelijke slavernij van de zonde. Het is duidelijk dat Jezus dit Laatste Avondmaal, zoals het ook wel bekend is geworden, geheel houdt binnen de Joodse context en traditie. Daarbij heeft de sedermaaltijd (seder betekent orde) een vaste liturgische structuur. Daarbij spelen de Joodse tafelzegeningen een belangrijke rol, zoals ook de dankzegging voor en het breken van het brood. Zoals het brood gebroken wordt zo laat Jezus Zijn lichaam breken aan het kruis om het aan Zijn discipelen te geven. Daarvoor past de dankzegging aan de hemelse Vader Die ons Zijn Zoon gegeven heeft als het Brood dat uit de hemel is neergedaald. Ook wij immers mogen door het geloof het gebroken lichaam van Jezus en Zijn vergoten bloed ontvangen tot een volkomen verzoening van al onze schuld. 

Voor mij is duidelijk geworden dat het voor een beter begrip van het Heilig Avondmaal onmisbaar is om je te verdiepen in de Joodse context van de sedermaaltijd. Er valt veel te ontdekken en te leren over de rijke Joodse achtergrond van het Avondmaal of de Eucharistie. Daarbij ontkom je niet aan het stellen van vragen die raken aan de sacramentele waarde van het Avondmaal. Staat de Rooms-Katholieke Eucharistie niet ver af van de oorspronkelijke Joodse pesachmaaltijd? En hoe is dat  in de protestantse traditie? Missen wij niet veel van de rijke geestelijke betekenis van het Avondmaal doordat we onvoldoende zicht hebben op de Joodse wortels ervan? Hebben wij het Avondmaal niet te veel 'gesacramentaliseerd'? Het zijn allemaal vragen waar ik in de toekomst dieper in wil duiken.